Для авторизации на текущем портале в Вашем профиле ЕСИА должно быть заполнено поле "Электронная почта"

Инергə
Төбәк интерактив энциклопедик портал «Башҡортостан»
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Башҡортостан Республикаһы “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт автономиялы фән учреждениеһы

Список материалов

Наименование статьи
Содержание статьи
Автор
Рубрикатор
Шәхестәр
Энциклопедии
Яңынан эҙләргә

ФИЛОСОФИЯ ЙӘМҒИӘТЕ

ФИЛОСОФИЯ ЙӘМҒИӘТЕ, Бөтә Рәсәй ижтимағи фәнни ойошма. Башҡортостан бүлексәһе 1981 й. Өфөлә СССР Филос. йәмғиәте бүлексәһе булараҡ ойошторола, 1992 й. алып Рәсәй Ф.й. исемен йөрөтә. Составында 300‑ҙән ашыу кеше (2010). Йәмғиәт философтарҙы берләштереү, философик белем таратыу м‑н шөғөлләнә. Йыл һайын...

ФИЛЬТРҘАР

ФИЛЬТРҘАР, ш ы й ы ҡ л ы ҡ  һ ә м  г а з  ф и л ь т р ҙ а р ы, күҙәүле бүлкәләр йәки селтәрҙәр ярҙамында ҡаты һәм шыйыҡ (газ) фазалар ингән бер төрлө булмаған системаларҙы айырыу, ҡуйыртыу йәки асыҡландырыу өсөн аппараттар. Фильтрлау бүлкәнең ике яғындағы баҫым айырмаһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, бүлкә...

ФИЛЬЧЁВ Виктор Васильевич

ФИЛЬЧЁВ Виктор Васильевич (15.2. 1948, Куйбышев ҡ.), баянсы, педагог. Проф. (2001). РСФСР‑ҙың (1984) һәм БАССР‑ҙың (1976) атҡ. артисы. ӨДСИ‑не тамамлаған (1972; В.Ф.Беляков класы). 1973—77 йй. Гнесиндар ис. Муз.‑пед. ин‑тында (Мәскәү; етәксеһе Беляков) стажировка үтә. 1972 й. алып ӨДСИ‑лә уҡыта, бер...

ФИН-УҒЫР ҠӘБИЛӘЛӘРЕ

ФИН-УҒЫР ҠӘБИЛӘЛӘРЕ, хәҙерге күп фин-уғыр халыҡтарының барлыҡҡа килеүе нигеҙ булған ҡәбиләләрҙең дөйөм атамаһы. Плано Карпини, В.Рубрук, Юлиан һәм 12—13 бб. башҡа Көнбайыш Европа авторҙарының хеҙмәттәрендә телгә алына. Ф.‑у.ҡ. тыуған ере бәхәсле булып ҡала: О.Н.Бадер, П.Н.Третьяков, А.Х.Халиҡов һ.б....

ФИН-УҒЫР ХАЛЫҠТАРЫ АССАМБЛЕЯҺЫ

ФИН-УҒЫР ХАЛЫҠТАРЫ АССАМБЛЕЯҺЫ, БР‑ҙа йәшәгән фин-уғыр халыҡтарының мәҙәниәтен һаҡлау, үҫтереү, республика халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуға булышлыҡ итеү өсөн ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Өфөлә урынлашҡан. 2005 й. БР‑ҙың “Эрвел Марий” мари милли-мәҙәни автономияһы, БР‑ҙың Мордва милли-мәҙәни...

ФИН-УҒЫР ХАЛЫҠТАРЫ АССОЦИАЦИЯҺЫ

ФИН-УҒЫР ХАЛЫҠТАРЫ АССОЦИАЦИЯҺЫ, БР‑ҙа йәшәгән фин-уғыр халыҡтарының милли мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереүгә булышлыҡ итер өсөн ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Өфөлә урынлашҡан була. 1993—2013 йй. эшләй. Фин-уғыр халыҡтарының Халыҡ-ара йәштәр ассоциацияһына ҡараған. Ассоциация тарафынан “Фольклорҙың бер...

ФИН‑УҒЫР ТЕЛДӘРЕ

ФИН‑УҒЫР ТЕЛДӘРЕ, у ғ ы р - ф и н т е л д ә р е, ҡәрҙәш телдәр төркөмө. Скандинавия ярымутрауынан алып Уралға тиклем, Волга һәм Кама йылғалары араһында, Обь й. урта һәм түбәнге ағымы басс. терр‑яларында, Дунай й. басс. бер өлөшөндә таралған. Һөйләшеүселәр һаны 24 млн яҡын кеше (1970). Грамматик төҙөлөшө...

ФИНАНС МАТЕМАТИКАҺЫ

ФИНАНС МАТЕМАТИКАҺЫ, финанс структураларының матем моделдәрен өйрәнгән ғәмәли математика бүлеге. Төп йүнәлештәре: классик (һөҙөмтәләрен алдан билдәләп була торған, йәки кредит математикаһы; банк эштәрендәге, кредитлауҙағы, инвестициялауҙағы һәм тикшеренеүҙәрҙәге векселдәр, депозит сертификаттары, облигациялар...

ФИНАНС СИСТЕМАҺЫ

ФИНАНС СИСТЕМАҺЫ, аҡса фондтары һәм финанстарға идара итеү органдары м‑н бәйле булған финанс мөнәсәбәттәре тармағы һәм өлкәһе йыйылмаһы. РФ‑тың Ф.с. дәүләт һәм муниц. финанстарҙан (бюджет системаһы, дәүләт, муниц. кредит), хужалыҡ итеү субъекттары (коммерция, коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, аралашсылар...

ФИНАНС УНИВЕРСИТЕТЫ

ФИНАНС УНИВЕРСИТЕТЫ. Мәскәүҙә урынлашҡан. Өфө филиалы 1930 й. уҡытыу‑консультация пункты булараҡ асыла, 1958 й. алып Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡт. ин‑ты филиалы (1967—97 йй. факультеты), 2012 й. — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Ф.у. Филиал составына 4 ф‑т (финанстар һәм кредит, иҫәп-статистика,...

ФИНАНС‑ИҠТИСАД КОЛЛЕДЖЫ

ФИНАНС‑ИҠТИСАД КОЛЛЕДЖЫ, 1931 й. июнендә Өфөлә Башҡ. финанс‑иҡт. техникумы булараҡ асыла, 1945 й. мартынан Өфө финанс‑иҡт. техникумы, 1945 й. июненән финанс техникумы, 1992 й. алып Өфө финанс‑иҡт. колледжы, 2005 й. — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс ун‑ты (Мәскәү) филиалы. 1931—33 йй. сент. Бөрө ҡ....

ФИНК Любовь Петровна

ФИНК Любовь Петровна (29.7.1953, Өфө — 1.11.2010, шунда уҡ), тренер. Тау саңғыһы спорты б‑са РСФСР‑ҙың атҡ. тренеры (1991). БР‑ҙың атҡ. физик культура хеҙм‑ре (1998). Силәбе физик культура ин‑тын тамамлаған (1988). 1980 й. алып тренер‑уҡытыусы, 2002—08 йй. тау саңғыһы спорты б‑са СДЮШОР‑ҙың дир. урынбаҫары....

ФИНЛЯНДИЯ

ФИНЛЯНДИЯ, Ф и н л я н д и я Р е с п у б л и к а һ ы, Европаның төньяғындағы дәүләт. Майҙаны — 338,1 мең км2. Баш ҡалаһы — Хельсинки. Дәүләт башлығы — президент. Халҡы — 5,4 млн кеше. (2012), 94%‑ы — финдар. Рәсми телдәр — фин һәм швед телдәре. Диндарҙарҙың күпселеге — лютерандар. БР‑ҙың Ф. м‑н бәйләнештәре...

ФИНОГЕНТОВ Валерий Николаевич

ФИНОГЕНТОВ Валерий Николаевич (5.7.1953, БАССР‑ҙың Ҡандра р‑ны Ҡандра-Әмин а., хәҙ. БР‑ҙың Туймазы р‑ны Ҡандра а.), философ. Филос. ф. д‑ры (1993), проф. (1995). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1975) БДПИ‑ла, 1980й. алып Өфө планетарийында, 1982 й. — БДУ‑ла эшләй. 1995 й. башлап ӨДСИ‑лә филос. каф. мөдире....

ФИРМА

ФИРМА (итал. firma), иҡт. һәм юридик яҡтан үҙ аллы хужалыҡ итеү субъекты; ҡайһы бер илдәрҙә Ф. термины ширҡәт мәғәнәһендә ҡулланыла. Ф. юридик шәхес булып тора һәм хужалыҡ ҡарамағында йәки идаралығында айырымланған мөлкәте булған ойошманы һынландыра. Ф. милке бер кешенеке, ширҡәттеке йәки корпорацияныҡы...

ФИРСОВ Николай Алексеевич

ФИРСОВ Николай Алексеевич (27.10. 1831, Пермь ҡ. — 24.4.1896, Ҡазан), тарихсы. Рус тарихы д‑ры (1869), проф. (1869). Башҡорт пед. ин‑тын тамамлағандан һуң (С.‑Петербург, 1855), Пермь ир балалар гимназияһында, 1859 й. алып Беренсе һәм 1863—67 йй. Икенсе Ҡазан ир балалар гимназияларында, бер үк ваҡытта...

ФИРСОВ Николай Николаевич

ФИРСОВ Николай Николаевич [18.9.1864, Ҡазан — 7.4.1934 (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 7.6.1933), шунда уҡ], тарихсы. Рус тарихы д‑ры (1903), проф. (1903). Н.А.Фирсовтың улы. Ҡазан ун‑тын тамамлаған (1888), 1891—1920 йй. (өҙөклөк м‑н) шунда уҡ, 1914—16 йй. Мәскәү археология ин‑тында уҡыта. 1920—22 йй. Көнсығыш...

ФИСИНИН Владимир Иванович

ФИСИНИН Владимир Иванович (20.12.1939, Омск өлк. 358‑се совхоз), зоотехник‑селекционер. В.И.Ленин ис. Бөтә Союз а.х. фәндәре акад. академигы (1988), БР ФА‑ның почётлы акад. (2002), а.х. ф. д‑ры (1979), проф. (1980). РФ‑тың атҡ. фән эшмәкәре (1999), Рәсәйҙең почётлы агросәнәғәт комплексы хеҙм‑ре (2011)....

ФИТО..., ...ФИТ

ФИТО..., ...ФИТ (гр. phytón — үҫемлек), ҡушма һүҙҙәрҙең үҫемлектәргә йәки үҫемлектәр т‑дағы фәнгә — ботаникаға мөнәсәбәтен аңлатҡан өлөшө (мәҫ., галофиттар, фитогормондар, эпифиттар). Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов

ФИТОГОРМОНДАР

ФИТОГОРМОНДАР (фито... һәм гормондар), ү ҫ е м л е к т ә р ҙ е ң г о р м о н д а р ы, үҫемлектәрҙең бер өлөшөндә микрокүләмдәрҙә синтезланған һәм икенсе өлөшкә күскән органик берләшмәләр, үҫеү һәм форма барлыҡҡа килтереү процестарын көйләй. Хайуандарҙың гормондарынан айырмалы рәүештә, синтезланған урындарҙа...