Для авторизации на текущем портале в Вашем профиле ЕСИА должно быть заполнено поле "Электронная почта"

Инергə
Төбәк интерактив энциклопедик портал «Башҡортостан»
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Башҡортостан Республикаһы “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт автономиялы фән учреждениеһы

Список материалов

Наименование статьи
Содержание статьи
Автор
Рубрикатор
Шәхестәр
Энциклопедии
Яңынан эҙләргә

ХАЛЫҠТЫҢ УРЫНЛАШЫУЫ ҺӘМ ТЫҒЫҘЛЫҒЫ

ХАЛЫҠТЫҢ УРЫНЛАШЫУЫ ҺӘМ ТЫҒЫҘЛЫҒЫ. Халыҡтың урынлашыуына тәбиғи (климат, тигеҙ рельеф, йылғалар йәки сөсө һыуҙың башҡа сығанаҡтары булыуы һ.б.) һәм соц. (технологияларҙың үҫеш кимәле, иҡт. бәйләнештәр характеры, халыҡтың йәшәү кимәле, хужалыҡ эшмәкәрлегенең тибы, тарихи-мәҙәни үҙенсәлектәр һ.б.) факторҙар...

ХАЛЬКОЗИН

ХАЛЬКОЗИН (гр.chalkos — баҡыр), баҡыр ялтырауығы, сульфидтар класы минералы, Cu2S. Составына көмөш, тимер һ.б. ҡушылмалар инә. Кристалдары пластинка, ҡыҫҡа призма формаһында, дипирамидаль, алты ҡырлы ҡушылмалары осрай. Агрегаттары үтә ваҡ бөртөклө, бөрсөктәр. Төҫө ҡарағусҡыл һоро, металл кеүек ялтыр....

ХАЛЬКОПИРИТ

ХАЛЬКОПИРИТ (гр. chalkos — баҡыр һәм пирит), баҡыр колчеданы, сульфидтар класы минералы, CuFeS2. Составына цинк, ҡурғаш, көмөш, алтын, мышаяҡ, аҡ ҡурғаш һ.б. ҡушылмалар инә. Ҡырланған кристалдар һирәк була, ябай һәм полисинтетик ҡушылмалар йыш осрай. Агрегаттары бөртөклө, йәшерен кристаллы, бөрө һымаҡ....

ХАММАРБИЯ

ХАММАРБИЯ (Hammarbya), әшәлсәһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр заты. 1 төрө билдәле — һаҙ Х., Европала һәм Себерҙә таралған. Йыл һайын япраҡ еңсәләре булған оҙонса эллипсҡа оҡшаш бүлбе барлыҡҡа килтергән еп һымаҡ тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, нәҙек, төбөндә йомортҡа рәүешле йыуанайған,...

ХАММАТОВ Яныбай Хаммат улы

ХАММАТОВ Яныбай Хаммат улы [16.1.1925, БАССР-ҙың Тамъян-Ҡатай кантоны Исмаҡай а. (БР-ҙың Белорет р-ны) — 28.9.2000, Өфө], яҙыусы. РСФСР-ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм-ре (1985). Яҙыусылар союзы ағзаһы (1966). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. КПСС-тың Башҡ-н өлкә ком-ты эргәһендәге 2 йыллыҡ Өлкә партия мәктәбен (1954),...

ХАММАТОВА Гүзәл Яныбай ҡыҙы

ХАММАТОВА Гүзәл Яныбай ҡыҙы (28.10.1953, Өфө ҡ. — 3.11.2021, шунда уҡ), тәржемәсе. Яҙыусылар союзы ағзаһы (2008). Я.Х.Хамматовтың ҡыҙы. БДУ-ны тамамлағандан һуң (1976) БДПИ-ла,1988—2008 йй. ӨЮИ-ла уҡыта. Р.Т.Бикбаевтың “Рәми” (2008) китабын, Я.Х.Хамматовтың “Хәсрәтле бала саҡ” (2002), “Салауат батыр”...

ХАММАТОВА Светлана Әнғәм ҡыҙы

ХАММАТОВА Светлана Әнғәм ҡыҙы (11.5.1950, Өфө), педагог. Психология ф. канд. (1992), пед. ф. д-ры (2007). БР-ҙың мәғариф отличнигы (1999). БДУ-ны тамамлағандан һуң (1972) Өфөнөң 91-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. 1975—76 йй. НИИнефтехимда, 1979 й. алып ӨДАТУ-ла эшләй. 1993 й. башлап БДУ-ла, 2004 й. — Ырымбур...

ХАМОМИЛЛЯ

ХАМОМИЛЛЯ (Chamomilla), астраһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр заты. Бер нисә төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә һәм Ер шарының субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда дарыу Х., йәки дарыу ромашкаһы, һәм еҫле Х., йәки еҫле лепидотека үҫә. Бер йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары төҙ,...

ХАН

ХАН (төркисә), төрки халыҡтарҙа юғары ҡатлам титулы; Монгол империяһында дәүләт башлығы, улусҡа идара итеүсе. Алтын Урҙала Х. титулына Сыңғыҙхан нәҫеле вәкилдәре дәғүә итә алған. Монголдарҙың яулап алыуынан һуң башҡорттар Алтын Урҙа Х. (Батый, Иҙеүкәй, Туҡтамыш, Үзбәк һ.б.),һуңыраҡ Ҡазан ханлығы, Нуғай...

ХАН ҠЫҘЫ”, башҡорт халыҡ йыры

“ХАН ҠЫҘЫ”, башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр 1964 й. Н.Д.Шоңҡаров БАССР-ҙың Әлшәй р-ны Исламғол а. Сәлимә Сөләймәнованан, С.Ә.Галин Ҡолтай-Ҡаран а. (икеһе лә — БР-ҙың Миәкә р-ны) Әсмәндиәр Янышевтан яҙып ала. 1991 й. Һамар өлк. Имеләй а. Мөҡәдисә Заһиҙуллинанан яҙып алынған вариантта Р.С.Сөләймәновтың “Башҡорт...

ХАНГИЛДИН Васиҡ Хәйҙәр улы

ХАНГИЛДИН Васиҡ Хәйҙәр улы [12.5.1907, Өфө губ. Бәләбәй өйәҙе Һынны а., хәҙ. БР‑ҙың Благовар р‑ны Иҫке Һынны а., — 15.6.1998, Өфө], селекционер. БР ФА‑ның почётлы акад. (1992), а.х. ф. д‑ры (1974), проф. (1961). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1963), РСФСР‑ҙың атҡ. агрономы (1957). Һарытау а.х. һәм мелиорация...

ХАНЖИН Михаил Васильевич

ХАНЖИН Михаил Васильевич (17.10. 1871, Сәмәрҡәнд ҡ. — 30.12.1961, Джамбул ҡ.), Аҡтар хәрәкәте эшмәкәре. Артиллериянан ген. (1919). 1904—05 йй. рус-япон һуғышында, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Михайловка артиллерия акад. (С.-Петербург, 1899), Офицерҙар артиллерия мәктәбен (С.-Петербург...

ХАНИСЛАМОВ Ғәлләметдин Хөснөтдин улы

ХАНИСЛАМОВ Ғәлләметдин Хөснөтдин улы (1875, Һамар губ. Үрге Узовка а. — 21.1.1942, Чкалов өлк. Илек Һағы ҡала тибындағы ҡасабаһы), дин әһеле. Ырымбур ҡ. 1-се йәмиғ мәсете эргәһендәге мәҙрәсәне тамамлаған. Шул уҡ мәсеттә хеҙмәт иткән (1919 й. алып мәҙрәсә уҡытыу­сыһы), бер үк ваҡытта 1907—19 йй. “Дин...

ХАНИСЛАМОВ Мәхмүт Ғәлләметдин улы

ХАНИСЛАМОВ Мәхмүт Ғәлләметдин улы (24.1.1918, Ырымбур ҡ. – 4.6.1971, Өфө), зоолог. А.х. ф. канд. (1952). БАССР-ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1968). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. Ғ.Х.Ханисламовтың улы. БАХИ-ны тамамлағандан һуң (1942) БАССР Игенселек ХК-ның Бай­маҡ дәүләт тоҡомсолоҡ үрсеткесе директоры. 1949–53...

ХАННАНОВ Вәсил Мирғәзийән улы

ХАННАНОВ Вәсил Мирғәзийән улы (26.9.1956, Октябрьский ҡ.), рәссам. РФ-тың (2017) һәм БР-ҙың (1999) атҡ. рәссамы. Рәссамдар союзы ағзаһы (1990). Өфө сәнғәт уч-щеһын тамамлаған (1979; педагогы Л.Ф.Мөғтәбаров). Х. ижади алымы нигеҙендә мәңгелек темаларҙы хәҙ. заман призмаһы аша яңынан фәлс. төшөнөү ята....

ХАННАНОВ Рәсих Нурғәле улы

ХАННАНОВ Рәсих Нурғәле улы (28.10.1931, БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы р-ны Ҡырмыҫҡалы а.), яҙыусы, журналист. БАССР-ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм-ре (1981). Журналистар союзы (1957), Яҙыусылар союзы (1979) ағзаһы. КПСС ҮК эргәһендәге Юғары партия мәктәбен тамамлаған (Мәскәү, 1969). 1957 й. алып “Трудовая слава” (“Хеҙмәт...

ХАННАНОВ Рәсих Нурғәле улы

ХАННАНОВ Рәсих Нурғәле улы (28.10.1931, БАССР‑ҙың Ҡырмыҫҡалы р‑ны Ҡырмыҫҡалы а.), яҙыусы, журналист. БАССР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре (1981). Журналистар союзы (1957), Яҙыусылар союзы (1979) ағзаһы. КПСС ҮК эргәһендәге Юғары партия мәктәбен тамамлаған (Мәскәү, 1969). 1957 й. алып “Трудовая слава” (“Хеҙмәт...

ХАННАНОВ Рәшит Ахун улы

ХАННАНОВ Рәшит Ахун улы (27.12. 1938, БАССР-ҙың Яңауыл р-ны Яңы Алдар а.), хоҡуҡ белгесе. Юридик ф. д-ры (1992), проф. (1994). РФ-тың (1997) һәм БАССР-ҙың (1990) атҡ. юрисы. РФ-тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм-ре (2001). Свердловск а.х. ин-тын (1962), Свердловск юридик ин-тын (1967) тамамлаған....

ХАННАНОВ Шамил Хәбир улы

ХАННАНОВ Шамил Хәбир улы (5.10.1941, БАССР-ҙың Яңауыл р-ны Яңы Артауыл а. — 28.9. 2009, Өфө), физик. Физика-матем. ф. д-ры (1989). Ленинград политехник ин-тын тамамлаған (1967). 1970 й. алып РФА Өфө ФҮ-лә эшләй: 1981 й. башлап Молекулалар һәм кристалдар физикаһы ин-тында лаб. мөдире, 1986 й. – төп ғилми...

ХАННАНОВА Гөлсәсәк Рәсих ҡыҙы

ХАННАНОВА Гөлсәсәк Рәсих ҡыҙы (28.5.1963, Өфө), журналист. БР-ҙың атҡ. матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙм-ре (2017). Журналистар союзы ағзаһы (1988). Р.Н.Ханнановтың ҡыҙы. БДУ-ны тамамлағандан һуң (1985) “Ленинец” гәз. хәбәрсе, 1991 й. алып баш мөхәррир урынбаҫары, 1992 й. башлап “Демиург” нәшриәтенең (Өфө)...