Для авторизации на текущем портале в Вашем профиле ЕСИА должно быть заполнено поле "Электронная почта"

Инергə
Төбәк интерактив энциклопедик портал «Башҡортостан»
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Башҡортостан Республикаһы “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт автономиялы фән учреждениеһы

Список материалов

Наименование статьи
Содержание статьи
Автор
Рубрикатор
Шәхестәр
Энциклопедии
Яңынан эҙләргә

ФРУНЗЕ Михаил Васильевич

ФРУНЗЕ Михаил Васильевич (21.1. 1885, Етеһыу өлк. Пишпек ҡ. — 31.10. 1925, Мәскәү), хәрби эшмәкәр. 1904 й. алып РСДРП(б) ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Гимназия тамамлаған (Верный ҡ., 1904). 1915—16 й. Чита ҡ. статистик булып эшләгән. 1916 й. алып рус армияһында, 1918 й. — Ҡыҙыл Армияла. 1917...

ФРУНЗЕ, Иглин р‑нындағы ауыл

ФРУНЗЕ, П о к р о в к а, Иглин р‑нындағы ауыл, Ҡалтыман а/с ҡарай. Район үҙәгенән һәм Иглин т. юл ст. К. табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы: 1939 й. — 384 кеше; 1959 — 196; 1989 — 158; 2002 — 161; 2010 — 163 кеше. Белорустар, урыҫтар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар. Ауылға 20...

ФРУНЗЕ, Туймазы р‑нындағы ауыл

ФРУНЗЕ, Туймазы р‑нындағы ауыл, Үрге Троицк а/с ҡарай. Район үҙәгенән һәм Туймазы т. юл ст. К. табан 35 км алыҫлыҡта Ҡыҙаш й. (Кама й. басс.) урынлашҡан. Халҡы: 1959 й. — 291 кеше; 1989 — 256; 2002 — 233; 2010 — 241 кеше. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Ауылға 1939 й. ТАССР‑ҙың Шалты а. кешеләре...

ФТИЗИАТРИЯ

ФТИЗИАТРИЯ (гр. phthisis — үпкә сире, сихут һәм iatréia — дауалау), ф т и з и о л о г и я, туберкулёздың этиологияһын, патогенезын, клиник-морфол. сағылыштарын өйрәнгән һәм уны диагностикалау, дауалау, иҫкәртеү ысулдарын эшләгән клиник медицина өлкәһе. Фтизиохирургия, ‑педиатрия, ‑урология һ.б. айырыла....

ФТОРЛЫ ПОЛИМЕРҘАР

ФТОРЛЫ ПОЛИМЕРҘАР, макромолекулаларында фтор атомы булған полимерҙар. Төп сылбыр составы б‑са карбо‑ (винил‑, винилиденфторид, тетрафторэтилен, трифторхлорэтилендың гомо‑ һәм сополимерҙары) һәм гетеро‑сылбырлы (фторолефиндар окистарының гомо‑ һәм сополимерҙары, фторолефиндарҙың кислород м‑н сополимерҙары),...

ФТОРОРГАНИК БЕРЛӘШМӘЛӘР

ФТОРОРГАНИК БЕРЛӘШМӘЛӘР, молекулаларында С—F бәйләнеше булған органик берләшмәләр. Тәбиғәттә африка ҡыуаҡтарында (фторолеин к‑таһы) осрай. Фтор атомдары һаны б‑са моно‑, поли‑ һәм перфторлы; ҡатлы бәйләнеше б‑са — туйындырылған (ағыулы түгел), туйындырылмаған (ныҡ ағыулы) берләшмәләр айырыла. Органик...

ФУЗАРИУМ

ФУЗАРИУМ (Fusarium), дейтеромицеттар класына ҡараған бәшмәк заты. Яҡынса 60 төрө билдәле, киң таралған. Башҡортостанда 10‑дан ашыу төрө бар. Мицелийҙары төклө, аҡ, аҡһыл, алһыу миләүшә йәки һоро төҫтә; айырым төрҙәрҙә хламидоспоралар (гифтарҙың ҡалын тышсалы бер күҙәнәкле өлөштәре) барлыҡҡа килтерә....

ФУЗЕЕВ Борис Дмитриевич

ФУЗЕЕВ Борис Дмитриевич (26.3. 1923, Абдулла ҡ. — 21.9.1997, Өфө), скульптор. БАССР‑ҙың халыҡ (1974) һәм атҡ. (1969) рәссамы. Рәссамдар союзы ағзаһы (1954). Б.В. һуғышында һәм 1945 й. совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү ҡулланма һәм биҙәү сәнғәте ин‑тын тамамлаған (1952; педагогы М.Г.Манизер). 1953...

ФУЛЛЕРЕНДАР

ФУЛЛЕРЕНДАР, углеродтың Сn дөйөм формулалы аллотроп модификацияһы. Шунгитта табылған (1•10-3%). Өсләтә координацияланған йоп һанлы атомлы 5 (пентагон) йәки 6 (гексагон) быуынлы ҡулсаларҙан торған ябыҡ күпҡыр (сфероидтар) сифатындағы ҡыуыш эсле молекулалар. Тотороҡлолоғо төҙөлөшөнә бәйле. С60 Ф. (20...

ФУНГИЦИДТАР

ФУНГИЦИДТАР (лат. fungus — бәшмәк һәм caedo — үлтерәм), пестицидтар төркөмөнә ҡараған химик матдәләр, үҫемлек ауырыуҙарын тыуҙырған патоген бәшмәктәр м‑н көрәшеү өсөн ҡулланыла. Химик үҙенсәлектәре б‑са — органик булмаған (баҡыр, көкөрт, терегөмөштөң ҡайһы бер берләшмәләре) һәм органик (тиокарбамин...

ФУНДАМЕНТТАР

ФУНДАМЕНТТАР (лат. fundamentum — нигеҙ), йөкләмәне биналарҙың һәм ҡоролмаларҙың ер өҫтөндәге өлөшөнән тәбиғи йәки яһалма грунтҡа тапшырыусы өлөшө (башлыса ер аҫтындағы). Ҡоролоу ысулдары б‑са Ф. һай (нигеҙ соҡорҙарында) һәм тәрән һалынғандарға; типтары б‑са — таҫма һымаҡ, айырым торған (бағана һымаҡ),...

ФУНКЦИОНАЛ

ФУНКЦИОНАЛ, киң мәғәнәлә — ниндәйҙер арауыҡта (өҙлөкһөҙ кәкре һыҙыҡ м-н сикләнгән өлкәнең майҙаны, көс ҡырының теге йәки был юлда башҡарған эше һ.б.) билдәләнгән һанса функция; тар мәғәнәлә — ирекле алынған күмәклектең ысын йәки комплекслы һандар күмәклегенә сағылышы. Баштағы күмәклектәрҙең структураһына...

ФУНКЦИОНАЛЬ АНАЛИЗ

ФУНКЦИОНАЛЬ АНАЛИЗ, математиканың аргументтары сикһеҙ күп үлсәмле арауыҡҡа (топологик, векторлы, метрик арауыҡтар, Гильберт һәм Банах арауыҡтары) ҡараған функцияларҙы, уларҙың сағылыштарын, ш. уҡ был структуралар т-дағы мәғлүмәттәрҙе билдәле мәсьәләләргә ҡарата ҡулланылыу ысулдарын өйрәнгән бүлеге....

ФУНКЦИОНАЛЬ ГРАММАТИКА

ФУНКЦИОНАЛЬ ГРАММАТИКА, тел берәмектәре төҙөлөшө функцияларын һәм уларҙың йәшәү законлыҡтарын өйрәнгән грамматика төрө. Ф.г. семантик функциялары дөйөмлөгө нигеҙендә берләшкән төрлө тел кимәлдәре саралары системаһын тикшерә. Тел материалын тасуирлағанда функциянан сараларға (төп) йүнәлеше сараларҙан...

ФУНКЦИОНАЛЬ СТИЛДӘР

ФУНКЦИОНАЛЬ СТИЛДӘР, кешенең билдәле аралашыу сфераһында ҡулланылған әҙәби тел төрҙәре. Китап сфераһында — әҙәби‑художестволы, фәнни, публицистик, рәсми эш, эпистоляр, дини Ф.с., ш. уҡ ауыҙ-тел ижады стиле һәм реклама стиле; йәнле һөйләштә һөйләү стилдәре айырыла. Шулай уҡ стиль төрҙәре һәм Ф.с. телмәр...

ФУНКЦИЯ СИСТЕМАЛАРЫНЫҢ ТУЛЫЛЫҒЫ

ФУНКЦИЯ СИСТЕМАЛАРЫНЫҢ ТУЛЫЛЫҒЫ, функциялар системаһының үҙсәнлеге. Ниндәйҙер ҡыр өҫтөндәге векторлы топологик функциялар арауығының теләһә ниндәй функцияһы ошо системаның сикләнгән һыҙыҡлы комбинациялары м-н аппроксимацияланыуынан ғибәрәт. Ф.с.т. (тригонометрик, экспоненциаль һ.б.) аппроксимация, интерполяция,...

ФУРЛЕЙ Иван Иванович

ФУРЛЕЙ Иван Иванович (2.6.1939, Одесса өлк. 1‑се Николаевка а.), физик‑химик. Химия ф. д‑ры (1990). Одесса ун‑тын тамамлағандан һуң (1962) Органик химия ин‑тында (1980 й. алып лаб. мөдире) эшләй. Фәнни хеҙмәттәре электрондарҙы резонанс эләктергәндә ыңғай һәм кире иондарҙың масс‑спектрометрияһын, фотоэлектрон...

ФУТБОЛ

ФУТБОЛ (ингл. foot — аяҡ, ball — туп), спорт төрө, ҡапҡалы махсус яланда туп м‑н команда уйыны. Башҡортостанда Ф. үҫеше 1907 й. Өфө уҡыу йорттары уҡыусыларын физик тәрбиәләү йәмғиәте асылыуға бәйле. 1912 й. Стәрлетамаҡ ҡ., 1913 й. — Бөрө ҡ. 20‑се йй. аҙ. — Бәләбәй ҡ., 30‑сы йй. аҙ. Ишембай р‑нының Ишембай...

ФУТОРЯНСКИЙ Леонид Иосифович

ФУТОРЯНСКИЙ Леонид Иосифович (6.5.1928, Киев), тарихсы. Тарих ф. д‑ры (1974), проф. (1977). РФ‑тың атҡ. фән эшмәкәре (1993), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1978), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1974). Чкалов пед. ин‑тын тамамлағандан һуң (1952) Абдулла пед. уч‑щеһында эшләй, 1955 й. алып Ырымбур ҡ....